Боланинг жинсий дахлсизлигига тажовуз — оғир жиноят. Турли давлатлар бундай қилмишларга қарши курашда узоқ муддатли қамоқ, умрбод озодликдан маҳрум қилиш, махсус назорат, реестрлар, айрим ҳолларда эса тиббий чоралардан фойдаланади. Ўзбекистонда ҳам вояга етмаганларга нисбатан жинсий жиноятлар учун қатъий жазо белгиланган. Айни пайтда 2026 йил 29 сентябрда Олий Мажлис Қонунчилик палатаси томонидан болаларнинг жинсий дахлсизлигини янада кучлироқ ҳимоя қилишга қаратилган янги қонун лойиҳаси биринчи ўқишда қабул қилинди.

 

Хорижда жазо фақат қамоқ билан чекланмайди

Турли мамлакатлар тажрибасига назар ташланганда, болаларга қарши жинсий жиноятлар учун жазолашнинг бир нечта модели борлиги кўринади.

Айрим давлатларда асосий чора — узоқ муддатли озодликдан маҳрум қилиш. Бошқа юрисдикцияларда эса жазога қўшимча равишда озодликка чиққан шахсни назорат қилиш, болалар билан ишлашни чеклаш ёки махсус реестрга киритиш каби механизмлар қўлланади. Айрим мамлакатларда тиббий чоралар, жумладан, химик кастрация масаласи ҳам қонунчиликда назарда тутилган ёки муайян шартлар асосида қўлланади.

АҚШда — жазодан кейин ҳам назорат

АҚШда болаларга қарши жинсий жиноят содир этган шахсларга нисбатан жазодан кейинги назорат механизмлари ҳам мавжуд. АҚШда озодликка чиққан бундай шахсларни рўйхатга олиш ва улар ҳақида маълумотларни очиқ реестрларда сақлаш амалиёти қайд этилган.

Шунингдек, айрим штатларда бундай шахсларни мактаб, болалар боғчаси, болалар майдончаси ёки мактаб автобуси бекатига яқин ҳудудларда яшашини чекловчи қоидалар мавжудлиги кўрсатилади. Калифорнияда айрим такрорий жиноятлар учун кимёвий кастрация қонунчиликда назарда тутилган.

Польшада — жазо ва махсус реестр

Польша тажрибасида ҳам жавобгарлик фақат қамоқ жазоси билан чекланмайди. Мамлакатда болаларга қарши жинсий жиноятлар учун судланган шахсларнинг махсус реестри мавжуд бўлиб, айрим маълумотлар очиқ, кенгайтирилган маълумотлар эса ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ҳамда болалар билан ишлайдиган айрим муассасалар учун очиқ ҳисобланади.

Мамлакат қонунчилигида болаларга нисбатан жинсий жиноятлар учун 15 йилдан 20 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси қайд этилган.

Германияда — қамоқдан ташқари тиббий ва профилактик чоралар

Германияда болаларга қарши жинсий жиноятлар учун турли ҳолатларга қараб озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланган. Бундай жиноятлар учун 6 ойдан 10 йилгача бўлган қамоқ жазоси белгиланган.

Жамият учун жиддий хавф туғдириши мумкин бўлган шахсларга нисбатан жазони ўтаб бўлгандан кейин ҳам махсус назорат ёки тиббий чоралар қўлланиши мумкин.

Буюк Британияда — тиббий чоралар ихтиёрий асосда

Буюк Британия тажрибасида ҳам жинсий жиноят содир этган шахсларга нисбатан тиббий ёндашув элементлари учрайди. Мамлакатда 2008 йилдан кимёвий кастрацияга рухсат берилгани ва у озодликка чиққан шахснинг розилиги асосида амалга оширилади.

Айрим давлатларда эса энг оғир жазолар қўлланади

Айрим давлатларда болаларга қарши жинсий жиноятларнинг муайян оғир турлари учун ўлим жазоси ҳам назарда тутилган. Хусусан, Хитой, Эрон, Ироқ, Саудия Арабистони ва айрим бошқа давлатлар бу каби жазо қўлланади.

Ўзбекистонда болани зўрлаш учун 15–20 йилгача қамоқ

Ўзбекистон Жиноят кодексининг 118-моддасига кўра, зўрлаш учун асосий жазо 5 йилдан 8 йилгача озодликдан маҳрум қилишни ташкил этади.

Бироқ жабрланувчи 18 ёшга тўлмаган шахс бўлса, қилмиш оғирроқ таркиб сифатида баҳоланади. Энг муҳим қоида шуки, 14 ёшга тўлмаган шахсни зўрлаш 15 йилдан 20 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.

 

Зўравонлик билан жинсий ҳаракатлар ҳам 15–20 йилгача жазоланади

Жиноят кодексининг 119-моддасида зўравонлик, таҳдид ёки жабрланувчининг ожиз ҳолатидан фойдаланиб, жинсий эҳтиёжни ғайритабиий усулда қондириш учун жавобгарлик белгиланган.

Агар ушбу ҳаракат 14 ёшга тўлмаган шахсга нисбатан содир этилса, жазо 15 йилдан 20 йилгача озодликдан маҳрум қилиш ҳисобланади.

Бузуқ ҳаракатлар учун ҳам жиноий жавобгарлик бор

Жиноят кодексининг 129-моддаси 16 ёшга тўлмаган шахсга нисбатан бузуқ ҳаракатлар содир этиш учун жазо белгиланган.

Бундай ҳаракатлар зўравонликсиз содир этилган тақдирда ҳам жавобгарлик келиб чиқади. Амалдаги санкцияда мажбурий жамоат ишлари, ахлоқ тузатиш ишлари, озодликни чеклаш ёки озодликдан маҳрум қилиш каби жазо турлари назарда тутилган.

Қонунчиликда боланинг жинсий дахлсизлигига тажовузларнинг турли шакллари алоҳида тартибда баҳоланади. Зўрлаш, зўравонлик билан жинсий ҳаракатлар, 16 ёшга тўлмаган шахс билан жинсий алоқа ва бузуқ ҳаракатлар учун турли ҳуқуқий нормалар мавжуд.

Шунинг учун ҳар бир ҳолатда жиноятнинг аниқ таркиби, жабрланувчининг ёши, зўравонлик ёки таҳдид қўлланган-қўлланмагани, айбдорнинг жабрланувчига нисбатан мақоми ва бошқа ҳолатлар алоҳида баҳоланади.

 

Ўзбекистонда энди жазони янада кучайтириш таклиф этилмоқда

2026 йил 29 сентябрда маълум қилинган янги қонун лойиҳасида болаларнинг жинсий дахлсизлигини янада кучли ҳимоя қилишга қаратилган бир қатор чоралар таклиф этилган.

Жумладан, 14 ёшга тўлмаган болани зўрлаш ёки унга нисбатан зўравонлик билан жинсий ҳаракат содир этиш учун узоқ муддатли ёки умрбод озодликдан маҳрум қилишни белгилаш таклиф қилинган. Шунингдек, бундай жиноятлар учун жавобгарликка тортиш ва жазони ижро этиш муддатларининг ўтиб кетиши билан боғлиқ айрим имтиёзларни бекор қилиш назарда тутилмоқда.

 

Боладан кўрсатма олиш тартиби ҳам ўзгариши мумкин

Қонун лойиҳасида фақат жазони кучайтириш эмас, балки жабрланган боланинг ҳуқуқларини тергов ва суд жараёнида ҳимоя қилишга қаратилган процессуал чоралар ҳам бор.

Хусусан, боланинг сўроғини видеотасвирга қайд этиш, жабрланган бола билан гумон қилинувчи ёки айбланувчининг юзлаштирувини махсус тартибда ўтказиш таклиф этилмоқда. Агар жиноятни болага яқин шахс содир этган бўлса, васийлик ва ҳомийлик органи вакилининг процессда мажбурий иштирокини таъминлаш ҳам назарда тутилган.

 

Боланинг адвокати учун давлат ёрдами ҳам таклиф этилмоқда

Яна бир муҳим янгилик — зўравонликдан жабрланган ёки унинг гувоҳи бўлган болага юридик ёрдамни давлат ҳисобидан кўрсатиш механизмини жорий этиш таклиф қилинмоқда.

Бу ёндашув масаланинг фақат «жиноятчига қанча йил бериш керак?» деган томони билан чекланмасдан, жиноятдан жабрланган боланинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, унинг тергов ва суд жараёнида қайта-қайта руҳий босимга тушиб қолишининг олдини олиш масаласини ҳам қамраб олади.

 

Хориж тажрибасидаги асосий йўналиш нима?

Турли давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, болаларга қарши жинсий жиноятларга қарши курашда битта чора билан чекланиб қолинмайди. Узоқ муддатли қамоқ жазоси билан бир қаторда махсус реестрлар, озодликка чиққан шахс устидан назорат, болалар билан ишлашга чекловлар, тиббий чоралар ва жабрланган болани процессуал ҳимоя қилиш механизмлари ҳам қўлланади.

 

Ўзбекистондаги ёндашув ҳам икки йўналишда кучаймоқда

Ўзбекистонда амалдаги қонунчиликнинг ўзи 14 ёшга тўлмаган болани зўрлаш ёки унга нисбатан зўравонлик билан жинсий ҳаракат содир этиш учун 15–20 йиллик озодликдан маҳрум қилишни белгилаган.

2026 йил 29 сентябрда эълон қилинган қонун лойиҳаси эса бу йўналишдаги жазони янада кучайтириш билан бирга, жиноятдан жабрланган болани тергов ва суд жараёнида ҳимоя қилиш механизмларини ҳам кенгайтиришни таклиф қилмоқда. Шу сабабли лойиҳа нормаларини ҳозирча амалдаги қонун сифатида эмас, қонунчилик ташаббуси сифатида қабул қилиш лозим.

 

Энг асосийси — жазо билан бирга болани ҳимоя қилиш

Болаларга қарши жинсий жиноятлар масаласида жазонинг оғирлиги муҳим, аммо ҳуқуқий тизимнинг вазифаси фақат жиноятчини жазолашдан иборат эмас. Жиноятнинг олдини олиш, болани хавфдан ҳимоя қилиш, жабрланган болага психологик ва ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш, шунингдек, жиноят содир этган шахснинг кейинчалик болаларга яна зарар етказиш хавфини камайтириш ҳам комплекс ёндашувни талаб қилади.

Қонунчиликдаги кучли жавобгарлик ва боланинг процессуал ҳимояси бир-бирини тўлдиргандагина болаларнинг жинсий дахлсизлигини самарали муҳофаза қилиш механизми шаклланади.

Феруз Жўраев,
"Адолат" МҲАМ масъул ходими