Давлат хизматчиси мол-мулкка эгалик қилиши мумкинми? Уй-жой, автомобиль ёки бошқа мол-мулк сотиб олса, бу қонунга зид ҳисобланадими? Оила аъзоларининг мол-мулки ҳам декларация қилинадими?

Бу саволларга жавоб беришда бир жиҳатни аниқ ажратиб олиш керак: давлат хизматчиси бўлиш фуқаронинг мулкдор бўлиш ҳуқуқини бекор қилмайди. Аммо хизмат мавқеидан шахсий манфаат учун фойдаланиш, тадбиркорлик билан шуғулланиш, айрим активларга эгалик қилиш ва манфаатлар тўқнашувига йўл қўйиш бўйича қонунчиликда махсус чекловлар бор.

1. Давлат хизматчиси уй-жой ва бошқа мол-мулкка эгалик қилиши мумкин

Қонун давлат фуқаролик хизматчисига Ўзбекистон ҳудудида қонуний асосларда мол-мулкка эгалик қилишни умумий тарзда тақиқламайди.

Масалан, хизматчи ўзининг қонуний даромади ҳисобидан квартира, уй, автомобиль ёки бошқа мол-мулк сотиб олиши мумкин.

Бироқ мол-мулкнинг келиб чиқиш манбаси қонуний бўлиши ва у белгиланган тартибда декларация қилиниши керак. Давлат фуқаролик хизматчиси даромадлари ва мол-мулки тўғрисида декларация тақдим этиши шарт. Бу мажбурият «Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида»ги Қонуннинг 12 ва 20-моддаларида белгиланган.

2. Мол-мулкка эгалик қилиш — декларациядан озод қилмайди

Қонунга кўра, хизматчи белгиланган муддат ва тартибда даромадлари ҳамда мол-мулки тўғрисида декларация тақдим этиши шарт.

Декларация тизимининг мақсади — хизматчининг даромадлари ва мол-мулки билан унинг расмий даромадлари ўртасида номутаносиблик бор-йўқлигини аниқлаш, коррупциявий хавфларни камайтириш ва манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш.

3. Оила аъзоларининг мол-мулки ҳам эътибордан четда қолмайди

Давлат хизматчисининг молиявий манфаатлари фақат унинг шахсий мол-мулки билан чекланмайди.

«Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида»ги Қонуннинг 5-моддасида ходимга алоқадор шахслар, жумладан унинг яқин қариндошлари, шунингдек ходим ёки унинг яқин қариндошлари улуш ёки акцияларга эгалик қиладиган юридик шахслар белгиланган.

Шунинг учун оила аъзосининг молиявий манфаати давлат хизматчисининг хизмат ваколатларига таъсир қилса ёки таъсир қилиши мумкин бўлса, бу ҳолат манфаатлар тўқнашуви нуқтаи назаридан баҳоланади.

Яъни, “мол-мулкни оила аъзом номига расмийлаштирсам, менга дахли йўқ” деган ёндашув қонунчилик нуқтаи назаридан хавфли.

4. Давлат хизматчиси чет элдаги кўчмас мулкка эгалик қила олмайди

Бу энг муҳим чекловлардан бири.

«Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида»ги Қонуннинг 13-моддасига кўра, давлат фуқаролик хизматчиси Ўзбекистон ҳудудидан ташқарида ҳисобварақлар очишга ва уларга эга бўлишга, шунингдек чет элда кўчмас мулк ва бошқа мол-мулкка эгалик қилишга ҳақли эмас.

Қонунда бундан айрим истиснолар ҳам белгиланган: масалан, чет давлатда таълим олиш, стажировка ўташ ёки тиббий хизматлардан фойдаланиш мақсадида очилган ҳисобварақлар, шунингдек давлат хизматига киришдан олдин олинган ва ошкор қилинган мол-мулк бундан мустасно.

5. Давлат хизматчиси тадбиркор бўла олмайди

Давлат фуқаролик хизматчиси:

▪️ тадбиркорлик фаолияти билан шуғуллана олмайди;

▪️тадбиркорлик субъекти ташкил эта олмайди;

▪️ унинг муассиси ёки иштирокчиси бўла олмайди;

▪️тадбиркорлик субъектида ташкилий-бошқарув ёки маъмурий-хўжалик вазифаларини бажара олмайди.

Бироқ қонунчиликда белгиланган талаблар доирасида эркин муомаладаги акцияларга эгалик қилиш истисно сифатида назарда тутилган.

Шунинг учун давлат хизматчисининг квартира ёки автомобиль сотиб олиши билан тадбиркорлик субъектига эгалик қилиши бир хил ҳуқуқий ҳолат эмас.

6. Давлат хизматчиси ўз органи назоратидаги компанияда улуш ола олмайди

Давлат хизматчиси хизмат қилаётган давлат органи назорати остидаги ёки у билан алоқалар ва манфаатларга эга бўлган ташкилотларда улуш, пай ва акцияларни бевосита ёки вакил орқали олиши тақиқланади.

Бу қоида манфаатлар тўқнашувининг олдини олишга қаратилган.

Масалан, давлат хизматчиси лицензия бериш, назорат қилиш ёки давлат харидларида қарор қабул қилиш ваколатига эга бўлган соҳадаги компанияда манфаатдор бўлса, унинг шахсий манфаати хизмат вазифасига таъсир қилиши мумкин.

7. Хизмат мавқеидан фойдаланиб бойлик орттириш мумкин эмас

Давлат хизматчиси ўз хизмат мавқеидан шахсий ёки бошқа ғайриқонуний мақсадларда фойдаланмаслиги шарт.

Шунингдек, хизмат ваколатларини бажариш ёки бажармаслик эвазига фуқаролар ёки ташкилотлардан мукофот, фойда ёки совға олиш тақиқланган.

Демак, мол-мулкнинг ўзи қонуний бўлиши етарли эмас. У қандай манба ҳисобидан ва қандай муносабатлар натижасида орттирилгани ҳам муҳим.

8. Оила аъзосига берилган мол-мулк ҳам манфаатлар тўқнашувига сабаб бўлиши мумкин

«Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида»ги Қонунга кўра, хизматчи ва унинг оила аъзоларига берилган моддий қийматга эга мол-мулк ёки беғараз кўрсатилган хизмат ҳам совға сифатида баҳоланиши мумкин. Хизмат ваколатларини бажариш ёки бажармаслик эвазига совға олиш тақиқланган.

Бундан ташқари, «Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида»ги Қонунга кўра, ходимнинг яқин қариндошлари ҳам алоқадор шахслар доирасига киради.

Шу сабабли хизматчининг яқин қариндошига берилган манфаат ҳам айрим ҳолларда ҳуқуқий баҳолаш предметига айланиши мумкин.

9. Манфаатлар тўқнашуви пайдо бўлса, хизматчи бу ҳақда хабар бериши шарт

Давлат хизматчиси ўзининг шахсий манфаатлари хизмат вазифаларини холис бажаришига таъсир қилса ёки таъсир қилиши мумкин бўлса, бундай вазиятни яширмаслиги керак.

«Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида»ги Қонунга кўра, мавжуд манфаатлар тўқнашуви юзага келганда, ходим қарор қабул қилинишидан олдин ўзининг бевосита раҳбарини ёки махсус бўлинмани хабардор қилиши керак.

Қонун, шунингдек, манфаатлар тўқнашуви тўғрисида хабар бермаганлик, била туриб ёлғон ёки нотўғри ахборот тақдим этиш ёки ахборотни яшириш учун жавобгарлик чораларини назарда тутади.

10. Қоидаларни бузиш интизомий ва бошқа жавобгарликка олиб келиши мумкин

Давлат фуқаролик хизмати билан боғлиқ чекловларга риоя қилмаслик давлат хизматчисини қонунчиликда белгиланган интизомий ва бошқа жавобгарликка тортиш учун асос бўлади.

Манфаатлар тўқнашуви мавжуд бўлган ҳолда қабул қилинган қарорлар ва тузилган битимлар ҳам қайта кўриб чиқилиши, бекор қилиниши ёки белгиланган тартибда ҳақиқий эмас деб топилиши учун судга мурожаат қилиниши мумкин.

Хулоса

Давлат хизматчиси мол-мулкка эгалик қилиши мумкин. Қонун давлат хизматчисининг Ўзбекистон ҳудудида уй-жой, автомобиль ва бошқа қонуний мол-мулкка эгалик қилишини умумий тарзда тақиқламаган.

Аммо мол-мулкнинг қонуний манбаси, уни декларация қилиш, чет элдаги активлар, тадбиркорликда иштирок этиш, акция ва улушларга эгалик қилиш ҳамда оила аъзоларининг манфаатлари алоҳида ҳуқуқий назоратда бўлади.

Феруз Жўраев