Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 298-моддаси кафилликнинг бекор бўлиш асосларини белгилайди. Ушбу моддага кўра, қонунда назарда тутилган муайян ҳолатлар юзага келганда кафилнинг мажбуриятлари тугайди ва кафиллик бекор бўлади.

Кафиллик — қарздор ўз мажбуриятини бажармаган тақдирда, унинг мажбурияти учун бошқа шахс, яъни кафил жавобгар бўлишини англатади. Бироқ кафиллик доимий ва муддатсиз мажбурият ҳисобланмайди.

Аввало, кафиллик билан таъминланган асосий мажбурият бекор бўлса, кафиллик ҳам автоматик равишда бекор бўлади. Чунки кафиллик асосий мажбуриятга боғлиқ ҳисобланади.

Шунингдек, асосий мажбурият кафилнинг розилигисиз унинг жавобгарлигини оширадиган ёки унга бошқа ноқулай оқибатлар келтириб чиқарадиган тарзда ўзгартирилса, кафиллик бекор бўлади. Масалан, кафил муайян суммадаги қарз учун кафиллик берган бўлса, кейинчалик унинг розилигисиз қарз миқдори оширилса, бу ҳолат кафилликнинг бекор бўлишига асос бўлиши мумкин.

Қарз бошқа шахсга ўтказилганда ҳам кафиллик ҳар доим сақланиб қолмайди. Агар кафил янги қарздор учун ҳам жавобгар бўлишга розилик бермаган бўлса, кафиллик бекор бўлади.

Бундан ташқари, мажбуриятни бажариш муддати келганда қарздор ёки кафил тегишли тарзда мажбуриятни бажаришни таклиф қилса, аммо кредитор уни қабул қилишдан бош тортса, кафиллик ҳам бекор бўлади.

Қонунда кафилликнинг амал қилиш муддатига ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Агар шартномада кафилликнинг аниқ муддати кўрсатилган бўлса, ушбу муддат тугагач кафиллик бекор бўлади.

Агар кафиллик муддати шартномада белгиланмаган бўлса, кредитор асосий мажбуриятни бажариш муддати келган кундан бошлаб бир йил давомида кафилга нисбатан даъво қўзғатмаса, кафиллик бекор бўлади.

Асосий мажбуриятни бажариш муддати умуман кўрсатилмаган, уни белгилаш мумкин бўлмаган ёки мажбурият талаб қилиб олиш пайти билан белгиланган ҳолатларда эса, кредитор кафиллик шартномаси тузилган кундан бошлаб бир йил мобайнида кафилга нисбатан даъво қўзғатмаса, кафиллик бекор бўлади.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 298-моддаси кафилликнинг қачон ва қандай ҳолатларда бекор бўлишини аниқ белгилаб беради. Бу нормалар кафилнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишда муҳим аҳамиятга эга.

Зиёвуддин Намозов,
журналист