Қасддан одам ўлдириш жинояти нима сабабдан жиноят ҳуқуқида энг оғир тоифадаги қилмиш сифатида баҳоланади?

Инсон ҳаёти ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятининг энг олий қадрият ҳисобланади. Шу боисдан ҳам замонавий ҳуқуқий тизимларда инсон ҳаётини ҳимоя қилиш устувор вазифа сифатида эътироф этилади. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ҳар бир инсоннинг яшаш ҳуқуқи кафолатланган бўлиб, бу ҳуқуқ давлат томонидан энг юқори даражада муҳофаза қилинади. Мазкур конституциявий принцип жиноят қонунчилигида ўзининг мантиқий давомийлигини топиб, ҳаётга қарши жиноятларни энг оғир тоифадаги қилмишлар сифатида баҳолашга асос бўлади. Шу сабабли қасддан одам ўлдириш жинояти жиноят ҳуқуқида алоҳида ўрин эгаллайди ва энг оғир жазолар билан таъминланади.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг Махсус қисмида шахсга қарши жиноятларнинг биринчи ўринда жойлаштирилгани ҳам бежиз эмас. Бу, аввало, инсон ҳаёти ва соғлиғининг бошқа барча ижтимоий муносабатлардан устун туришини англатади. Жиноят ҳуқуқи назариясида ушбу ёндашув “ижтимоий қадриятлар иэрархияси” тамойили билан изоҳланади, яъни давлат томонидан ҳимоя қилинадиган объектлар орасида инсон ҳаёти энг юқори поғонада туради. Шу нуқтаи назардан қараганда, қасддан одам ўлдириш жинояти нафақат алоҳида шахсга тажовуз, балки жамиятнинг ахлоқий, ижтимоий ва ҳуқуқий асосларига қарши қаратилган хавфли қилмиш сифатида намоён бўлади.

Қасддан одам ўлдириш жиноятини бошқа ўхшаш жиноятлардан ажратишда унинг қайси объектив ва субектив белгилари ҳал қилувчи аҳамиятга эга?

Қасддан одам ўлдириш жиноятини бошқа ўхшаш жиноятлардан ажратишда, аввало, унинг субъектив белгиси  қасднинг мавжудлиги ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Яъни жиноятчи онгли равишда бошқанинг ҳаётига тажовуз қилади ёки бундай оқибат юз беришини билган ҳолда бунга йўл қўяди.

Шунингдек, объектив белгилар ҳам муҳим бўлиб, бунда қилмишнинг бевосита инсон ҳаётига қаратилганлиги, қўлланган усул ва воситалар ҳамда ўлим оқибатининг юз бериши инобатга олинади.

Мазкур белгиларни аниқлаш жиноятни эҳтиётсизликдан одам ўлдириш ёки баданга оғир шикаст етказиш натижасида ўлим юз бериши каби ўхшаш таркиблардан фарқлашда муҳим аҳамият касб этади.

Сунъий интеллект — жиноят содир этиш воситаси (қуролими?

Сунъий интеллектни жиноят содир этишда “восита (қурол)” сифатида баҳолаш мумкин, чунки у мустақил ҳуқуқий субъект эмас, балки инсон томонидан бошқариладиган ва йўналтириладиган технологик инструмент ҳисобланади.

Яъни, жиноятни бевосита сунъий интеллект эмас, балки ундан фойдаланган шахс содир этади. Шу боис, у жиноят ҳуқуқида жиноятни амалга ошириш воситаси сифатида талқин қилинади. Масалан, сунъий интеллект ёрдамида фирибгарлик схемаларини тузиш, deepfake орқали шахсга зарар етказиш ёки автоматлаштирилган тизимлар орқали ҳужум уюштириш ҳолатларида АИ айнан восита вазифасини бажаради.

Шу билан бирга, унинг мураккаблиги ва автономлик даражаси ошиб бораётгани келажакда уни ҳуқуқий баҳолаш масаласини янада долзарб қилиб қўймоқда.

Сунъий интеллектдан жиноят содир этишда фойдаланиш ҳолатларида жавобгарлик ким зиммасига юкланади ва уни анъанавий жиноят воситаларидан фарқловчи жиҳатлар нималардан иборат?

Сунъий интеллектдан фойдаланиб жиноят содир этилган ҳолларда жавобгарлик, аввало, ундан онгли равишда фойдаланган шахс зиммасига юкланади. Яъни АИ мустақил ҳуқуқий субъект эмас, у фақат восита бўлиб, жиноятни содир этувчи  инсон ҳисобланади. Айрим ҳолатларда эса, агар тизим нотўғри ишлаб чиқилган ёки хавфсизлик талаблари бузилган бўлса, дастурчи ёки ишлаб чиқувчи субектнинг ҳам жавобгарлиги юзага келиши мумкин.

Сунъий интеллектни анъанавий жиноят воситаларидан фарқловчи жиҳатлар, аввало, унинг оддий техник қурол ёки восита эмас, балки маълумотларни қайта ишлаш, таҳлил қилиш, прогноз қилиш ва айрим ҳолларда мустақил қарор қабул қилиш имкониятига эга бўлган мураккаб технологик тизим эканлиги билан изоҳланади.

Биринчидан, автономлик даражаси сунъий интеллектнинг энг муҳим фарқли белгиларидан биридир. Анъанавий жиноят воситалари одатда жиноятчининг бевосита ҳаракати билан ишлатилади. Сунъий интеллект эса олдиндан берилган алгоритмлар, маълумотлар базаси ва ўрганиш механизмлари асосида маълум даражада мустақил ҳаракат қилиши мумкин. Масалан, автоматлаштирилган  дастур шахсий маълумотларни саралаши, нишонни танлаши ёки сохта контент яратиши мумкин. Бу эса жиноят содир этишда инсоннинг бевосита иштироки даражасини яшириши ёки камайтириши мумкин.

Иккинчидан, масштаб ва тезлик жиҳати ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Оддий жиноят воситалари орқали зарар етказиш одатда маълум ҳудуд, вақт ёки шахслар доираси билан чекланади. Сунъий интеллект эса қисқа вақт ичида минглаб фойдаланувчиларга таъсир кўрсатиши, катта ҳажмдаги маълумотларни қайта ишлаши ёки автоматик тарзда зарарли ҳаракатларни амалга ошириши мумкин. Масалан, АИ ёрдамида фирибгарлик хабарларини оммавий тарқатиш, deepfake видеолар яратиш ёки киберҳужумларни автоматлаштириш жиноят оқибатларини янада кенгайтиради.

Учинчидан, яширинлик ва анонимлик сунъий интеллект билан боғлиқ жиноятларнинг хавфлилигини оширади. Анъанавий жиноятларда жиноятчининг излари, гувоҳлар ёки моддий далиллар нисбатан осонроқ аниқланиши мумкин. АИ воситасида содир этилган жиноятларда эса жиноятчи ўз шахсини яшириши, сохта аккаунтлар, ботлар, deepfake технологиялари ёки автоматлаштирилган тизимлардан фойдаланиши мумкин. Натижада жиноятни ким содир этгани, ким бошқаргани ва ким манфаатдор бўлганини аниқлаш мураккаблашади.

Тўртинчидан, мураккаблик омили сунъий интеллектдан фойдаланилган жиноятларни тергов қилиш ва ҳуқуқий баҳолашда жиддий қийинчилик туғдиради. Бундай ҳолатларда сабаб-оқибат боғлиқлигини аниқлаш осон эмас: зарарли оқибат бевосита фойдаланувчининг буйруғи натижасидами, дастурчининг хатоси сабаблими ёки тизимнинг нотўғри ишлаши оқибатидами буни исботлаш алоҳида техник экспертизани талаб қилади. Шу сабабли АИ воситасида содир этилган жиноятларда айб, қасд, эҳтиётсизлик ва жавобгарлик чегараларини аниқлаш анъанавий жиноятларга қараганда анча мураккаб ҳисобланади.

Умуман олганда, сунъий интеллектнинг автономлиги, кенг миқёсда ва тез таъсир кўрсатиш имконияти, анонимликни кучайтириши ҳамда ҳуқуқий баҳолашдаги мураккабликлари уни анъанавий жиноят воситаларидан тубдан фарқлайди. Шу боис бундай технологиялардан жиноят содир этишда фойдаланиш ҳолатлари алоҳида илмий ва ҳуқуқий ёндашувни талаб этади.

Зебиниса Хакимова,
Мирзо Улуғбек туман адлия бўлими Давлат хизматлари маркази директори