Меҳнатга мажбурлаш — инсоннинг эркин меҳнат қилиш ҳуқуқи ва шахсий танловига тажовуздир. Айниқса, ходимларни ўз вазифасига кирмайдиган ишларга мажбуран жалб қилиш, уларга тазйиқ ўтказиш ёки ишдан бўшатиш билан қўрқитиш орқали меҳнатга ундаш жиддий ҳуқуқбузарлик ҳисобланади.

Меҳнатга мажбурлаш деганда нима тушунилади?

Меҳнатга мажбурлаш деганда шахсни ўз хоҳиш-иродасига қарши равишда муайян ишни бажаришга ундаш, бунда турли босим, таҳдид ёки маъмурий таъсир чораларидан фойдаланиш тушунилади. Масалан, ходимни хизмат вазифаларига алоқаси бўлмаган ишларга мажбуран жалб қилиш, уни ободонлаштириш ишларида қатнашишга мажбурлаш ёки иш жойини йўқотиш билан қўрқитиб топшириқ бажартириш шундай ҳолатлар қаторига кириши мумкин.

 

МЖтКнинг 51-моддаси қандай жавобгарликни белгилайди?

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 51-моддаси меҳнатга маъмурий тарзда мажбурлаш учун жавобгарликни назарда тутади. Унга мувофиқ, қонунда белгиланган ҳоллар бундан мустасно, меҳнатга бирон-бир шаклда маъмурий тарзда мажбурлаш базавий ҳисоблаш миқдорининг (БҲМ) 50 бараваридан 100 бараваригача жарима солишга сабаб бўлади.

 

Педагог ходимни мажбурлаш учун жазо янада оғир

Қонунчиликда таълим ташкилотларининг педагог ходимларига нисбатан меҳнатга маъмурий тарзда мажбурлаш алоҳида ажратиб кўрсатилган. Агар худди шундай ҳуқуқбузарлик педагог ходимга нисбатан содир этилса, айбдор шахсга БҲМнинг 100 бараваридан 150 бараваригача жарима солиниши мумкин.

Бу норма педагогнинг касбий фаолияти ва шаънини ҳимоя қилишга қаратилган.

 

Мажбурлашнинг ташқи кўриниши эмас, моҳияти муҳим

Меҳнатга мажбурлаш ҳар доим ҳам очиқ таҳдид ёки буйруқ шаклида намоён бўлмайди. Баъзан у раҳбарнинг ходимга нисбатан билвосита босими, асоссиз талаблари, ишдан бўшатиш билан қўрқитиши ёки рад этган тақдирда салбий оқибатлар билан таҳдид қилиши орқали юзага келиши мумкин.

 

Ходим ўз ҳуқуқларини қандай ҳимоя қилиши мумкин?

Агар ходим меҳнатга мажбурлаш ҳолатига дуч келса, аввало воқеа тафсилотларини қайд этиши, мавжуд ёзишмалар, хабарлар, буйруқлар ва бошқа далилларни сақлаб қўйиши мақсадга мувофиқ. Ҳолатга қараб, ваколатли меҳнат органларига ёки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилиш мумкин.

Хулоса: меҳнат ҳуқуқи ҳурмат қилиниши шарт

Ҳар бир раҳбар ходимнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳурмат қилиши, ҳар бир ходим эса ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини билиши керак. Меҳнатга маъмурий тарзда мажбурлаш учун белгиланган жарималар ходимларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва иш жойларида қонунийликни таъминлашга хизмат қилади.

Феруз Жўраев,
"Адолат" МҲАМ масъул ходими