Меҳнат ҳуқуқининг энг фундаментал принципларидан бири — бу ходимларнинг дам олиш ҳамда меҳнат қобилиятини тиклаш ҳуқуқининг давлат томонидан кафолатланишидир. Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Меҳнат кодекси жамиятда кечаётган демократик ислоҳотлар ва “инсон қадри” тамойилига мос равишда ходимларнинг таътилга бўлган ҳуқуқларини сезиларли даражада кенгайтирди ҳамда уларни ҳимоя қилиш механизмларини кучайтирди.

Амалдаги қонунчиликка кўра, мамлакатимизда таътилларнинг тўртта асосий тури мавжуд: ҳар йилги меҳнат таътили, ижтимоий таътиллар, иш ҳақи қисман сақланадиган ҳамда иш ҳақи сақланмайдиган таътиллар. Кодификацияланган ушбу нормалар барча иш берувчилар учун мажбурий характерга эга.

Кодекснинг 215-моддасида белгиланганидек, ходим меҳнат таътилида бўлган даврда унинг иш ўрни (лавозими) қатъий сақланади. Энг муҳими, таътил даврида ходим билан тузилган меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббусига кўра бекор қилишга мутлоқ йўл қўйилмайди. Фақатгина ташкилот бутунлай тугатилган тақдирда ёки иш берувчининг ихтиёрига боғлиқ бўлмаган оммавий асослар мустасно ҳолат ҳисобланади.

Янги кодекс киритган энг катта ижобий янгиликлардан бири — ҳар йилги асосий энг кам меҳнат таътили муддатининг 21 календар куни этиб белгиланишидир. Шунингдек, қонунчилик шахснинг ёши ва соғлиғи ҳолатини инобатга олиб, айрим тоифалар учун узайтирилган таътилларни кафолатлайди. Хусусан:

Ўн саккиз ёшгача бўлган шахсларга — 30 календар кун;

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ходимларга — 30 календар кун;

Давлат ҳокимияти ва республика ижро этувчи ҳокимият органлари ходимларига — 27 календар кун таътил берилади.

Бундан ташқари, битта ташкилот ёки тармоқда кўп йиллик меҳнат стажига эга бўлган ходимларни рағбатлантириш тизими жорий этилган. Ходимга у битта жойда ишлаган ҳар 5 йил учун 2 календар куни миқдорида (лекин жами 8 кундан ошмаган ҳолда) қўшимча таътил қўшиб ҳисобланади. Барча турдаги қўшимча ва асосий таътиллар жамланганда, унинг умумий муддати бир иш йили учун 56 календар кундан ошмаслиги лозим.

Ходимда биринчи иш йили учун таътилга чиқиш ҳуқуқи у мазкур корхонада узлуксиз олти ой ишлаганидан кейин вужудга келади. Бироқ, ҳомиладор аёллар, вояга етмаганлар, ногиронлиги бўлган шахслар ҳамда ўқишни иш билан бирга олиб бораётган талабалар олти ой тўлмасдан туриб ҳам ўз хоҳишларига кўра тўлиқ таътил олиш ҳуқуқига эгадирлар.

Иккинчи ва кейинги иш йиллари учун таътиллар йил бошида касаба уюшмаси билан келишилган ҳолда тасдиқланадиган таътиллар жадвали асосида берилади.

Иш берувчи ходимни таътил бошланишидан камида 15 кун олдин ёзма равишда хабардор қилиши шарт.

Энг долзарб масалалардан бири — таътил пулининг тўланишидир. Қонунчилик тўловни таътил бошланишидан олдинги охирги иш кунидан кечиктирмай амалга оширишни мажбурият қилиб қўйган. Агар ушбу муддат бузилса, ходим таътилни бошқа муддатга кўчиришни талаб қилишга ҳақли.

Таътилдан ходимни фақатгина унинг расмий розилиги билангина чақириб олиш мумкин. Ҳомиладор аёллар ва вояга етмаганларни ҳар қандай ҳолатда ҳам таътилдан чақириб олиш қонунан тақиқланади. Меҳнат шартномаси бекор қилинаётганда эса ходим фойдаланмаган барча йиллардаги таътиллари учун пуллик компенсация олиш ҳуқуқига эга.

Хулоса қилиб айтганда, янги Меҳнат кодексидаги таътилга оид нормалар ходимларнинг ҳуқуқий ва ижтимоий ҳимоясини халқаро стандартлар даражасига олиб чиқди. Мазкур қоидаларга қатъий риоя қилиниши корхоналарда соғлом меҳнат муҳитини ва қонун устуворлигини таъминлашнинг бош омилидир.

Отабек Тоҳиров,

Юридик кадрларни қайта тайёрлаш ва
малакасини ошириш институтининг
 Инсон ресурслари бўйича бош мутахассиси