Ходимларга тўланадиган кафолатли тўловлар меҳнатга оид муносабатлар ва улар билан бевосита боғлиқ бўлган ижтимоий муносабатларнинг асосий йўналишлардан бири ҳисобланади.

Ходим ўз меҳнат вазифаларини бажараётган вақтда ёки қонунчиликда назарда тутилган айрим ҳолатларда иш ҳақидан маҳрум бўлиб қолмаслиги учун меҳнат қонунчилигида кафолатли тўловлар институти жорий этилган.

Ушбу тўловлар ходимнинг иқтисодий барқарорлигини таъминлаш, унинг меҳнат ҳуқуқларини муҳофаза қилиш ҳамда ижтимоий адолатни қарор топтиришга хизмат қилади.

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг
279–284-моддаларида кафолатли тўловлар ва кафолатли қўшимча тўловларнинг тушунчаси, турлари, амалга ошириш тартиби ҳамда молиялаштириш манбалари белгиланган.

Кафолатли тўлов тушунчаси

Меҳнат кодексининг 279-моддасига мувофиқ, кафолатли тўловлар — ходим меҳнат мажбуриятларини бажаришдан озод қилинган ёки ўз ихтиёрига зид равишда ишлаш имкониятидан маҳрум бўлган вақт учун тўланадиган пул тўловларидир. Бундай ҳолатларда ходимнинг ўртача иш ҳақи ёки тариф ставкаси (маоши) сақлаб қолинади.

Кафолатли қўшимча тўловлар эса ходим муайян сабабларга кўра меҳнат вазифаларини тўлиқ бажара олмаганида унинг ўртача иш ҳақини сақлаб қолиш мақсадида амалга ошириладиган қўшимча пул тўловлари ҳисобланади.

Ушбу институт меҳнат муносабатларида ижтимоий ҳимоя воситаси сифатида муҳим аҳамият касб этади.

Кафолатли тўловларнинг амалий аҳамияти

Амалиётда кафолатли тўловлар кўпинча иш берувчи ва ходим ўртасидаги ижтимоий мувозанатни сақлаш воситаси сифатида намоён бўлади. Масалан, ходим хизмат сафарида бўлганда ёки малака ошириш курсларида қатнашганда у иш жойида бевосита меҳнат вазифасини бажармайди. Бироқ мазкур ҳолатлар иш берувчи ёки давлат манфаати учун амалга оширилаётгани сабабли ходимнинг даромади сақланиб қолади.

Шунингдек, иш берувчининг айби билан иш тўхтаб қолган ҳолатларда ходимни иш ҳақисиз қолдириш меҳнат адолати принципига зид ҳисобланади. Чунки иш жараёнининг тўхташи ходимнинг хатти-ҳаракати билан боғлиқ эмас. Шу боис бундай вазиятларда кафолатли тўловларнинг белгиланиши меҳнат муносабатларида ижтимоий адолатни таъминлайди.

Кафолатли қўшимча тўловларнинг ўзига хос хусусияти

Кафолатли қўшимча тўловлар меҳнат шароитининг ўзига хослиги билан боғлиқ ҳолатларда муҳим аҳамият касб этади. Айниқса, тунги вақтда ишлаш, байрам кунларида меҳнат қилиш ёки иш вақтидан ташқари ишларни бажариш ходимдан қўшимча жисмоний ва руҳий куч талаб қилади.

Шу сабабли қонунчиликда бундай меҳнат учун оширилган миқдорда ҳақ тўлаш назарда тутилган. Бунинг ҳуқуқий ва ижтимоий моҳияти шундаки, қўшимча меҳнат юки оддий иш ҳақи билан қопланмаслиги керак. Акс ҳолда ходимнинг меҳнат ҳуқуқлари чекланиши ва меҳнат эксплуатациясига шароит яратилиши мумкин.

Бундан ташқари, вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик бўйича нафақалар ҳам кафолатли қўшимча тўловларнинг муҳим турларидан бири ҳисобланади. Ушбу механизм инсон саломатлигини муҳофаза қилиш ва касаллик туфайли даромадсиз қолиш хавфини камайтиришга хизмат қилади.

Давлат ва жамоат манфаатлари билан боғлиқ кафолатлар

Кафолатли тўловларнинг яна бир муҳим жиҳати — улар фуқароларнинг давлат ва жамоат ҳаётидаги иштирокини таъминлайди. Агар ходим сайловларда иштирок этгани, судда гувоҳ сифатида қатнашгани ёки жамоат вазифасини бажаргани учун иш ҳақидан маҳрум бўлса, бу фуқаролик фаоллигининг пасайишига олиб келиши мумкин.

Шу нуқтаи назардан, давлат ва жамоат вазифаларини бажариш вақтида иш ҳақининг сақланиши демократик жамиятнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади. Бу фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқларини амалга ошириш имкониятини мустаҳкамлайди.

Донорлик билан боғлиқ кафолатлар

Қон топширган ходимларга дам олиш куни ва ўртача иш ҳақининг сақланиши нафақат меҳнат ҳуқуқи, балки ижтимоий давлат тамойилининг ҳам ифодасидир. Чунки донорлик жамият учун ижтимоий аҳамиятга эга инсонпарварлик фаолияти ҳисобланади.

Агар донор ходимлар учун етарли ҳуқуқий кафолатлар яратилмаса, аҳолининг бу каби ижтимоий фаоллиги пасайиши мумкин. Шу боис мазкур кафолатлар жамият манфаатларини ҳимоя қилишнинг муҳим воситаси сифатида баҳоланади.

Айрим муаммоли жиҳатлар

Амалиётда кафолатли тўловларни қўллаш билан боғлиқ муайян муаммолар ҳам учраб туради. Хусусан:

— айрим иш берувчилар томонидан ўртача иш ҳақини нотўғри ҳисоблаш;

— ходимларнинг ҳуқуқий хабардорлиги пастлиги;

— норасмий меҳнат муносабатларида бундай кафолатларнинг амалда таъминланмаслиги.

Айниқса, норасмий бандлик шароитида ходимлар меҳнат қонунчилигида назарда тутилган кўплаб ижтимоий кафолатлардан амалда фойдалана олмайди. Бу эса меҳнат муносабатларини расмийлаштиришнинг аҳамиятини янада оширади.

Хулоса

Кафолатли тўловлар меҳнат ҳуқуқида ходимларни ижтимоий муҳофаза қилишнинг муҳим воситаси ҳисобланади. Улар ходим меҳнат вазифаларини вақтинча бажара олмаган ёки қонунчиликда белгиланган бошқа ҳолатларда унинг даромадсиз қолиб кетишининг олдини олади.

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексида кафолатли тўловлар институтининг мустаҳкам ҳуқуқий асослари яратилган бўлиб, бу нормалар меҳнат муносабатларида адолат ва ижтимоий барқарорликни таъминлашга хизмат қилади. Шу билан бирга, мазкур институт иш берувчиларнинг масъулиятини ошириш ва ходимларнинг меҳнат ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилишда муҳим аҳамият касб этади.

 

Феруз Омонтошев,

 Қонунчиликни таҳлил қилиш
ва тартибга солиш таъсирини баҳолаш институти
етакчи маслаҳатчиси