1. Сунъий интеллект даврида шахсга доир маълумотлар дахлсизлиги

Сунъий интеллект ва шахсий маълумотлар дахлсизлиги масаласи бугун шунчаки техник мавзу эмас, балки ҳаётимизнинг энг нозик нуқтасига айланиб улгурди. Гап шундаки, биз ҳар куни интернетга жойлаётган расмларимиз, ёзаётган фикрларимиз ва ҳаттоки қидирув тизимларига бераётган сўровларимиз сунъий интеллектни ўқитиш учун улкан хомашёга айланмоқда. Бу жараёнда инсоннинг шахсий ҳаёти ва ҳуқуқлари қаерда қолади деган савол эса очиқ турибди.

2. Маълумотларни йиғишдаги “Розилик” муаммоси

Энг катта муаммолардан бири бу розилик масаласидир. Одатда биз бирон бир иловадан фойдаланишда шартларга ўқимасдан розилик берамиз, лекин у ерда бизнинг маълумотларимиз келажакда қайси алгоритмнинг “миясини” шакллантиришига ишлатилиши ҳақида аниқ тушунча йўқ. Яъни, сизнинг ўн йил олдинги суратингиз бугун қандайдир нейротармоқ томонидан юзни таниш тизимини ўргатиш учун ишлатилаётган бўлиши мумкин ва бунинг устидан назорат ўрнатиш ҳуқуқий жиҳатдан жуда қийин. Бу ерда мақсадли фойдаланиш деган тушунча ўз қийматини йўқотмоқда, чунки маълумот бир марта тизимга тушдими, у минглаб турли мақсадларда қайта-қайта ишлатилаверади.

3. Сунъий интеллект муҳитида шахсий дахлсизликни таъминлашдаги тизимли муаммолар ва ҳуқуқий хатарлар

Яна бир нуқта — унутилиш ҳуқуқи. Қонунчилик бўйича ҳар бир инсон ўз маълумотларини ўчиришни талаб қилишга ҳақли. Бироқ, агар маълумот сунъий интеллект моделининг ичига кириб кетган ва у аллақачон ўрганиб бўлинган бўлса, уни у ердан ажратиб олишнинг иложи йўқ. Бу худди пишган овқатнинг ичидан тузни қайтариб олишга уринишдек гап. Нейротармоқ сизнинг маълумотингизни эмас, ундан олинган мантиқни сақлаб қолади. Бу эса рақамли дунёда инсон ўз шахсиятини тўлиқ ўчира олмаслигини, рақамли хотира абадий эканини англатади.

Бундан ташқари, шаффофлик масаласи ҳам катта ҳуқуқий бўшлиқдир. Алгоритмлар биз ҳақимизда қарор қабул қилаётганда (масалан, ишга олишда ёки банк хизматларида) айнан қайси маълумотимизга таянаётганини тушунтириб бера олмайди. Бу “қора қути” эффекти деб аталади. Инсон ўзи ҳақидаги қарор қандай қабул қилинганини билишга ҳақли, лекин сунъий интеллект қаршисида биз кўпинча ҳимоясиз қоламиз. Ҳуқуқий тизим эса алгоритмларнинг бу ички мантиқини назорат қилиш механизмига ҳали эга эмас.

Deepfake ёки овозларни тақлид қилиш технологиялари ҳақида гапирмаса ҳам бўлади. Инсоннинг юз тузилиши ва овози унинг энг ноёб биометрик маълумотидир. Ҳозирги ҳуқуқий тизим эса ушбу маълумотлар ўғирланганда ёки сохталаштирилганда ҳали ҳам эски усуллар билан курашмоқда. Айбдорни топиш ва жазолаш механизми технология тезлигига етиб ололмаяпти. Энг ёмони, бундай сохта маълумотлар инсоннинг обрўсига тиклаб бўлмайдиган зарар етказиши мумкин, қонун эса зарарни қоплашда кўпинча кечикиб келади.

4. Рақамли келажак масъулияти: Шахсий дахлсизлик – инсон қадрининг бир қисми сифатида

Хулоса қилиб айтганда, биз технология қонунлардан бир неча қадам олдинда юрган, инновациялар шиддати ҳуқуқий нормаларни ортда қолдираётган даврда яшаяпмиз. Сунъий интеллект тақдим этаётган имкониятлар ортида инсоннинг энг фундаментал ҳуқуқи — дахлсизлик ҳуқуқи турибди. Маълумотларимизни ҳимоя қилиш бугун шунчаки техник эҳтиёж эмас, балки давлат даражасидаги янги авлод қонунлари, алгоритмлар устидан қатъий ва шаффоф аудит тизими ҳамда ҳар биримиздан юксак даражадаги рақамли ҳушёрликни талаб этувчи стратегик вазифадир.

Шуни англашимиз керакки, бизнинг маълумотларимиз — бу шунчаки серверлардаги кодлар йиғиндиси ёки алгоритмлар учун қуруқ рақамлар эмас. Бу бизнинг шахсиятимиз, танловларимиз ва интеллектуал мулкимиздир. Рақамли дунёда қолдираётган ҳар бир изимиз келажакдаги имкониятларимизни белгилаб беради. Шахсий маълумотларимиздан қандай ва қайси мақсадда фойдаланишларига бефарқ бўлиш, ўз тақдиримиз ва келажагимизни назорат қилиб бўлмайдиган бегона қўлларга, аниқроғи, ҳиссиз алгоритмларга топшириб қўйиш билан баробардир.

Рақамли асрда яшаш — бу нафақат технологиядан фойдаланиш, балки ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилишни ҳам билиш демакдир. Келажакда инсон қадри унинг рақамли маълумотлари қанчалик ҳимояланганлиги билан ўлчанадиган бўлади. Шундай экан, бугунги ҳаракатларимиз нафақат шахсий хавфсизлигимизни, балки бутун жамиятнинг рақамли этикага асосланган адолатли келажагини шакллантиради.

Азиза Донаева,

Қонунчиликни таҳлил қилиш
ва тартибга солиш таъсирини баҳолаш
 институти катта маслаҳатчиси