Халқаро юк ва йўловчи ташувларида иштирок этадиган транспорт воситалари давлат чегарасини мунтазам кесиб ўтади. Шунинг учун уларни божхона чегараси орқали олиб ўтиш тартиби оддий транспорт воситаларидан фарқ қилади.

Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексига мувофиқ, божхона назоратида турган товарларни ёки йўловчиларни ҳақ эвазига ёки бепул ташиш учун фойдаланиладиган транспорт воситалари тижорат мақсадларида фойдаланиладиган транспорт воситалари деб ҳисобланади. Буларга юк автомобиллари, автобуслар, темир йўл вагонлари, локомотивлар, ҳаво кемалари, дарё кемалари ҳамда бошқа халқаро ташувларни амалга оширувчи транспорт воситалари киради.

Бундай транспорт воситалари Ўзбекистон Республикаси божхона чегарасини кесиб ўтишда белгиланган тартибда божхона назоратидан ўтказилади ва тегишли божхона режимига жойлаштирилади. Божхона расмийлаштируви транспорт воситасининг тури, ташилаётган юкнинг хусусияти ҳамда олиб ўтиш мақсадидан келиб чиққан ҳолда амалга оширилади.

Шунингдек, Божхона кодексига кўра, транспорт воситаси билан бирга ташиладиган стандарт эҳтиёт қисмлар, асбоб-ускуналар, стандарт баклардаги ёнилғи ва мойлаш материаллари, шунингдек транспорт воситасининг нормал фаолияти учун зарур бўлган ашё-анжомлар транспорт воситасининг ажралмас қисми сифатида қаралади. Бу воситалар учун алоҳида божхона расмийлаштируви талаб этилмайди.

Божхона тўловлари қандай ундирилади?

Кўпчиликни қизиқтирадиган саволлардан бири — тижорат мақсадларида фойдаланиладиган транспорт воситалари учун божхона божи тўланадими?

Божхона кодексига мувофиқ, божхона тўловлари таркибига қуйидагилар киради:

— божхона божи;

— қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС);

— акциз солиғи (тегишли товарларга нисбатан);

— божхона йиғимлари.

Бироқ халқаро ташувларни амалга ошираётган тижорат транспорт воситасининг мамлакат ҳудудига вақтинча кириши ёки чиқиши ўзига хос тартибда амалга оширилади. Агар транспорт воситаси мамлакатга доимий импорт қилиниб, эркин муомалага чиқарилмаса, балки фақат халқаро ташувларни амалга ошириш учун вақтинча киритилган бўлса, ундан одатда импорт қилинадиган транспорт воситалари каби божхона божи ундирилмайди. У белгиланган божхона режими талабларига қатъий риоя қилган ҳолда мамлакат ҳудудидан олиб чиқилиши лозим.

Агар транспорт воситаси Ўзбекистон ҳудудига доимий фойдаланиш учун импорт қилиниб, эркин муомалага чиқарилса, унда божхона тўловлари амалдаги божхона тарифлари ва солиқ ставкалари асосида ҳисобланади. Божхона божлари ва солиқ ставкалари транспорт воситасининг ТИФ ТН коди, ишлаб чиқарилган йили, техник хусусиятлари ва бошқа мезонларга қараб белгиланади. Шунинг учун ягона белгиланган фоиз ёки қатъий сумма мавжуд эмас.

Тижорат мақсадларида фойдаланиладиган транспорт воситалари учун божхона тартиби уларнинг мамлакатга қандай мақсадда олиб кирилаётганига боғлиқ. Халқаро ташувларни амалга ошириш учун вақтинча киритилаётган транспорт воситаларига алоҳида тартиб қўлланилади. Доимий импорт қилинадиган транспорт воситалари эса амалдаги божхона тарифлари асосида божхона божи, ҚҚС, акциз (агар қўлланилса) ва божхона йиғимларини тўлаган ҳолда расмийлаштирилади. Шу боис транспорт воситасини олиб киришдан олдин унинг қайси божхона режимига жойлаштирилиши ва қандай тўловлар татбиқ этилишига аниқлик киритиш муҳим аҳамиятга эга.

Феруз Жўраев