Уй — инсоннинг шахсий ҳаёти, оиласи ва хавфсизлиги таъминланадиган энг дахлсиз ҳудудлардан бири. Шу сабабли қонун фуқаронинг ўз турар жойида эркин ва хотиржам яшаш ҳуқуқини алоҳида ҳимоя қилади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ҳам ҳар кимга турар жойи дахлсизлиги ҳуқуқи кафолатланган. Қонун назарда тутган ҳоллар ва тартибдан ташқари бошқа шахснинг турар жойига киришга йўл қўйилмайди.

Бу ҳуқуқни бузиш айрим ҳолатларда нафақат низо ёки бошқа ҳуқуқий оқибатларга, балки жиноий жавобгарликка ҳам сабаб бўлиши мумкин.

 

Қандай ҳолат турар жойга рухсатсиз кириш ҳисобланади?

Энг аввало, «рухсатсиз кириш» билан Жиноят кодекси 142-моддасида назарда тутилган жиноятни бир-биридан фарқлаш лозим.

Жиноят кодекси 142-моддасига кўра, жиноят таркиби:

турар жойга унда яшовчиларнинг эркига хилоф равишда, зўрлик ишлатиб, ғайриқонуний бостириб киришдан иборат.

Демак, ушбу норма қўлланиши учун бир қатор муҳим белгилар мавжуд бўлиши керак.

Биринчидан — объект турар жой бўлиши керак.

Яъни гап инсон яшайдиган уй, квартира ёки бошқа турар жой ҳақида боради.

Иккинчидан — яшовчининг хоҳишига қарши кириш бўлиши керак.

Учинчидан — яшаш жойига ғайриқонуний бостириб кириш бўлиши керак.

Масалан, эшикни куч билан очиш, тўсқинликни зўрлик билан бартараф этиш ёки бошқа мажбурий усулда уйга кириш каби ҳаракатлар ҳолатга қараб ушбу белгига эга бўлиши мумкин.

Тўртинчидан — зўрлик ишлатилиши керак.

Айнан шу белгилар 142-моддани оддий рухсатсиз киришдан ажратиб туради.

Масалан, шахс уй эгасининг розилигисиз эшикни бузиб, уни итариб ёки бошқа зўрлик ишлатиб уйга бостириб кирса, қилмишда 142-модда аломатлари масаласи юзага келиши мумкин.

 

Нима учун бу ҳаракат жиноят ҳисобланади?

Чунки турар жой дахлсизлиги инсоннинг асосий шахсий ҳуқуқларидан бири ҳисобланади.

Уй фақат мулк эмас. У инсоннинг шахсий ҳаёти, оилавий ҳаёти ва хавфсизлиги билан бевосита боғлиқ макондир.

Шу сабабли давлат фуқаронинг уйига қонунсиз ва зўрлик билан бостириб киришни жиддий ҳуқуқбузарлик сифатида баҳолайди.

Конституция ҳам турар жой дахлсизлигини кафолатлаб, қонун назарда тутган ҳоллар ва тартибдан ташқари бошқа шахснинг турар жойига кириш мумкин эмаслигини белгилайди.

Қандай жазо белгиланган?

Жиноят кодексининг 142-моддасига мувофиқ, турар жойга унда яшовчиларнинг эркига хилоф равишда зўрлик ишлатиб ғайриқонуний бостириб кириш учун:

— уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари;

— икки йилдан беш йилгача озодликни чеклаш;

— беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазолари белгиланган.

Қайси жазо тайинланиши эса ишнинг конкрет ҳолатлари, қилмишнинг хусусияти, айбдорнинг шахси ва қонунчиликда белгиланган бошқа ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда суд томонидан ҳал этилади.

Турар жой дахлсизлиги — инсоннинг шахсий ҳаёти ва хавфсизлигини таъминлайдиган муҳим ҳуқуқдир.

Шунинг учун бошқа шахснинг уйига унинг хоҳишига қарши зўрлик ишлатиб, ғайриқонуний равишда бостириб кириш оддий маиший жанжал сифатида қаралмаслиги мумкин. Бундай ҳаракат Жиноят кодексининг 142-моддаси бўйича жиноий жавобгарликка сабаб бўлиши мумкин.

Феруз Жўраев,
"Адолат" МҲАМ масъул ходими