Ўт-тош касаллиги энг кўп тарқалган хасталик бўлиб, у ер юзи аҳолисининг 25-30% да учрайди. Кейинги йилларда хасталикка чалинганлар сони 3,5 маротаба ортганлиги ва 50-60 ёшдагиларнинг 40% шу дард туфайли азоб чекаётганлиги маълум. Ўт-тош касаллиги билан аёллар эркакларга нисбатан 8-10 марта кўпроқдир.

Холецистит ҳақида нималарни билиш керак? Ўт пуфаги инсон организмида нима учун керак? Хасталик келиб чиқиши, симптомлари, функциялари, асорати ва профилактикаси билан қизиқиб, Сирдарё вилояти Янгиер шаҳар Тиббиёт бирлашмаси Шошилинч бўлим мудири - Ўрольов Илҳом Маҳмудович билан суҳбат уюштирдик.

— Ассалому алайкум, Илҳом Маҳмудович!Ўт-тош касалликлари орасидан холесистит ҳақида маълумот бериб ўтсангиз.

— Ваалайкум ассалом! Холецистит – ўт пуфагининг яллиғланиши билан ифодаланадиган ўт-тош касаллигининг жиддий асоратларидан бири ҳисобланади.

Ўт пуфаги бизга нима учун керак? Одамда жигар кунда тахминан 800 мл сафро синтез қилади. Ўт йўллари орқали йиғилган  сафро гўёки дарахт шохларига ўхшайди. Бу дарахтнинг танаси ўт йўли деб аталади. Биз доим овқат истеъмол қилмаганимиз учун овқатлар орасида масофа яъни интервалларда сафронинг қўшимча қисмларини “ушлаб туриш” учун ўт пуфаги мавжуд. У ўт йўлидаги 50-70 мл сафро ўзида сақлаб турадиган узайган “қоп”га ўхшайдиган аъзодир.Таом истеъмоли вақтида ўт пуфагининг рефлексли қисқариши билан сафро ўн икки бармоқли ичакка ажралади ва ёғларнинг парчаланишида қатнашади.

— Холециститнинг пайдо бўлиш сабаблари, белгилари қандай кечади?

—Ўт пуфагида ўтнинг димланиб қолиши натижасида холецистит пайдо бўлади. Айрим организмларда ўт пуфагининг қисқаришининг механизми бузилиши оқибатида сафто ўт қопида туриб қолади. Бунинг натижасида ўт таркибидаги сув сўрилиб, сафро қуюқ эритма ҳосил қилади. Айнан ўша қуюқ масса тошлар пайдо бўлишига олиб келади. Борди-ю ёғли, аччиқ, қизариб пишган овқатларни истеъмол қилинса, ўт пуфаги йўлларининг рефлексли қисқариши кучаяди, бу жараёнда тош силжиши кузатилиши мумкин. Агар тош ҳажми каттароқ бўлса, ўт пуфагининг бўйинчасига тиқилиб, интервални ёпиб қўяди. Ўт қопида суюқлик тўпланиб қолиши оқибатида уни ичкарида босим билан “эзишни” бошлайди. Бу ҳолатдан келиб чиқиб яллиғланган жой атрофида лейкоцитлар тўплана бошлайди ва унинг таркибида суюқ модда йирингга айланади.

Беморда ўткир холециститнинг клиник кўриниши намоён бўлади. Белгиларига келсак Вагус нерви — (танадаги энг узун нерв тольаларидан бири) рефлексли қусишни келтириб чиқаради. Нафас қисилиши, кўкрак атрофида оғриқ пайдо бўлиши мумкин. Бундай нохуш ҳолат Вагус нервининг юрак мушагига таъсир қилишидан келиб чиқади.

2-клиник белгиси: ўнг қовурға остидаги ўткир оғриқ билан кечади. Бу ўт пуфагининг жигар остида жойлашганлиги билан  боғлиқ. Бунда беморлар Мерфи симптомини ҳис қилишади. Ўз навбатида жигар диафрагманинг ўнг гумбазига бириктирилган, шу сабабдан ўғриқ чуқур нафас олиш билан кучаяди.  Бундан ташқари ўт пуфагининг чиқиш жойидан тиқилиб қолган тош ўтишининг бузилиши окузияга олиб келиши мумкин. Бу эса ўт пуфагининг аста секин ҳажмини кенгайтириб, катталаштира бошлайди. Қўшимча воқеалар кетма-кет сценарийлар орқали рўй бериши мумкин.

— Раҳмат! Ўткир холецистит хуружини пасайтиришда қандай махсус препаратлар қўлланилади?

— Спазмолитик препаратлар ўт пуфаги деворининг тонусини пасайтиради, бунда тош силжиши мумкин. Натижада ўт пуфаги оралиғи ичидаги босим пасайиб, ўткир холесиститнинг хуружи пасаяди. Хуружлар содир бўлиши яллиғланиш пайтида ўт қопининг шиллиқ қаватига етказилган зарарга боғлиқ. Ўтказилган таҳлил кузатишлар бир марта кечган хуруж деярли ҳар доим ҳам такрорланади. Ундан яллиғланиш воситалари ажралиб чиққанда-литситиннинг-лизолейтинга айланишига ҳисса қўшадиган моддалар. Бу ўша модда ўт қопи ичида жойлашган бўлиб, касаллик қайталанисиҳга жавобгардир. Ўт пуфагида тошларни махсус препаратлар ёрдамида эритиб юбориш қатъиян тавсия этилмайди. "Нима учун?" деган саволга қуйидагича жавоб бераман: катта тошлар, майда бўлакларга бўлинад ва ўт йўллари орқали ҳаракатлана бошлаб, кўча бошлайди. Бу жуда хавфлидир.  Ўт пуфагидан барча тошларни олиб ташлаганда ҳам, қайта пайдо бўлмаслик чорасини кўрмасангиз тошлар яна пайдо бўлаверади.

—Беморлар баъзида тошларнинг ўз ўрнида қолишидан шикоят қиладилар. Бу ҳолатни қандай изоҳлайсиз?

—Бундай ҳолларда ўт пуфаги катталашиб ўзини ичкаридан сиқади ўрнидан чиқади ва девори шишиб қалинлашади. Бунда қон айланиши бузилиб, УУТга буюрилади. Текширувда аниқ кўриниб, ўт пуфаги девори қалинлиги 1-3 мм бўлса, яллиғланиш ҳолатида 5-8 мм ёки кўпроққа кўтарилади. Яллиғланишга жавобан лейкоцитлар ўт пуфагининг оралиғига киради ва унинг ичидаги сафро йирингга айланади. Бу йирингли перитонит (бутун қорин бошлиғининг яллиғланиши) ривожланса ёрилиши мумкин. Даволаш сеанси кечиктирилса ўлим билан якунланиши эҳтимоли мавжуд.

— Йирингли холангит - қандай юзага келади? Умуман олганда беморларда профилактик эктомия амалга ошса  хавф чекинади, тўғрими?

—Агар ўт пуфагида кичик тошлар бўлса, қисқарганда бўшлиқ ичида ҳаракатлана бошлайди, Ўт қопини четлаб ўтиб, умумий ўт йўлига киради. Ушбу тошлар ўтнинг ўн икки бармоқли ичакка бемалол оқишига тўсқинлик қилиш натижасида бутун сафро тизимида босим ошишига олиб келади. Ҳужайра даражасида билирубиннинг кўплиги унинг қонга тушьишига олиб келади. Механик сариқлик пайдо бўлиб, жигар фаолияти бузилишига олиб келади. Ҳужайра деворининг бузилиши туфайли қонда ферментлар пайдо бўлади. Улар аксарият ҳолларда жигарда жойлашади. Ўтнинг ўн икки бармоқли ичакка тўхтамай чиқиши, бузилиши сабаб, ўт йўлларига микроорганизмлар ўт йўлларига киради. Сафро йирингга айлади. Сафро йўллари яллиғланиб, йирингли холангит юзага келади.

Даволаш муолажалари кечиктирлса, жигарда сафро йўллари билан боғлиқ йиринглар пайдо бўлади. Бу ўта хавфли қисқа вазиятда беморга бериладиган ҳар сония қиймати беқиёс. Тошлар тортилиши кучи  туфайли ўт пуфагининг девори сиқиб чиқарганда қон таъминоти бузилишига олиб келади. Ўт пуфагида тешик пайдо бўлади. Борди-ю умумий ўт йўли яқин бўлса у билан ўт пуфаги ўртасида Мириззи синдроми қўшимча ҳолати пайдо бўлади. Бу хавфли ҳолат ҳисобланиб, йирингли холангит хуружини пайдо қилиши мумкин. Ҳамма тавсифланган вариантда ривожланиш кучаймаслиги учун ўт пуфагини хуруж бўлмаганда олиб ташлаш тавсия қилинади. Ўт пуфагининг ҳажми камайса, тош бўйиндан узоқлашиб, деворининг шиши қайтса консерватив даво узайтирилади. Хуруж қайтиб орада бир неча кун ўтгач, жарроҳлик амалиёти қўлланилиши лозим. Агар УТТ да ички ҳолат оғир бўлса, шошилич операция талаб қилинади. Касалда ўт пуфаги деворининг емирилиши белгилари топилмаса, бемор томири ичига катетер ўрнатилади. Бу оғриқ стресс яраларни олдини олиш, яллиғланишни тўхтатиш, ўт пуфаги деворларини бўшашишининг олдини олади. Бир кундан сўнг назорат УУТ назорат ўтказилади. Бундан мақсад-муолажа сифатини баҳолаш ва хулоса беришдир.

— Инсон организми-иссиқ жон. Кутилмаганда рўй берган илк хуружда шифохонада қандай шошилинч текширувлар ўтказилади?

—Энг аввало, қабулхонада навбатчи жарроҳ томонидан текширувлар;

—Қорин бўшлиғининг, кўкракнинг оддий тасвирлари;

—Қорин бўшлиғининг УТТ текширувлари ўтказилади. УТТ ўт пуфагининг ўлчами деворининг қалинлиги, қатлами, тошлар сони, ҳажми, локализатсияцсини қорин бўшлиғида инфилтратсия ва эркин суюқлик мавжудлигини баҳолашга имкон беради;

—Қон ва пешоб таҳлиллари;

—Гастроскопия таҳлили ўтказилади. Яллиғланиш кўпинча дуоденит, ўткир эррозив гастрит, қон кетиш хавфи билан бирга келади. Буларни умумлаштириб, клиник кўриниш, лаборатория текширувлари, УТТ маълумотлари асосида кейинги даво чоралар ҳақида қарор қабул қилинади.

—Қиймати баланд тавсия ва тиббий кўникмалар учун ташаккур. Эл-юрт саломатлиги йўлида изланишлардан чарчаманг.