Франчайзинг (комплекс тадбиркорлик лицензияси) – бу замонавий бизнесни кенгайтиришнинг самарали усули бўлиб, франчайзер (лицензияси) ўзининг яратилган бизнес модели, товар белгиси, ишлаб чиқариш технологиялари ва бошқа интеллектуал мулк объектларидан фойдаланиш ҳуқуқини франчайзинг олувчига (лицензиячига) беради. Ўзбекистон қонунчилигида франчайзинг шартномаси «комплекс тадбиркорлик лицензияси шартномаси» деб аталади.

Комплекс тадбиркорлик лицензияси шартномаси асосан Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси нормалари билан тартибга солинади.

1.Франчайзинг шартномасининг ҳуқуқий жиҳатлари

Франчайзинг шартномаси Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 648-моддасида тартибга солинади. Ушбу моддага кўра, комплекс тадбиркорлик лицензияси шартномаси бўйича бир томондан лицензиячи (франчайзер) иккинчи томондан лицензиячига (франчайзинг олувчига) ўзининг товар белгиси, хизмат кўрсатиш белгиси, фирма номидан фойдаланиш, шунингдек, ишлаб чиқариш ва тижорат сирлари, бизнес услуби ва бошқа интеллектуал мулк объектларидан фойдаланиш ҳуқуқини, шу жумладан товар белгиси, хизмат кўрсатиш белгиси, фирма номидан фойдаланиш ҳуқуқини бериш мажбуриятини олади.

2.Франчайзинг шартномасининг муҳим шартлари

1. Шартнома предмети

Шартноманинг предмети франчайзерга тегишли интеллектуал мулк обектларидан фойдаланиш ҳуқуқини беришдан иборат. Бунга қуйидагилар киради:

товар белгиси ва хизмат кўрсатиш белгиси;

фирма номи;

ишлаб чиқариш ва тижорат сирлари;

бизнес услуби ва технологиялари;

маркетинг стратегиялари;

2. Тарифлар ва тўловлар

Франчайзинг шартномасида қуйидаги тўлов турлари назарда тутилиши мумкин:

кириш тўлови (франчайзинг феэ)

роялти (даромаддан фоиз)

маркетинг ва реклама жамғармасига бадаллар

қўшимча хизматлар учун тўловлар

3. Тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари

франчайзернинг мажбуриятлари:

интеллектуал мулк объектларидан фойдаланиш ҳуқуқини бериш

техник ва коньсалтинг хизматларини кўрсатиш

тренинг ва малака ошириш дастурларини тақдим этиш

маркетинг ва реклама материалларини тақдим этиш

франчайзинг олувчининг мажбуриятлари:

белгиланган стандартлар ва талабларга риоя қилиш

роялти ва бошқа тўловларни ўз вақтида тўлаш

франчайзернинг бизнес модельини қатъий амалга ошириш

ҳисобот ва маълумотларни тақдим этиш.

4.Франчайзинг шартномасини тузишда эътибор бериладиган ҳуқуқий жиҳатлар

1. Интеллектуал мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилиш

Франчайзер ўзининг интеллектуал мулк ҳуқуқларини давлат рўйхатидан ўтказиши ва ҳимоя қилиши зарур. Товар белгиси Ўзбекистон Республикаси “Саноат мулки ҳуқуқлари тўғрисида”ги Қонунига мувофиқ рўйхатдан ўтказилиши шарт.

2. Конфиденциаллик шартлари

Шартнома коньфиденциал маълумотларни ҳимоя қилиш механизмларини ўз ичига олиши керак. Франчайзинг олувчи франчайзернинг бизнес сирларини учинчи шахсларга ошкор қилмаслик мажбуриятини олади.

3. Ҳудудий чекловлар

Шартнома франчайзинг олувчининг фаолият доирасини маълум бир ҳудуд билан чеклаши мумкин. Бу франчайзернинг бошқа франчайзинг олувчилар билан рақобатни олдини олиш учун муҳимдир.

4. Сифат назорати

Франчайзер франчайзинг олувчининг маҳсулот ёки хизмат сифатини назорат қилиш ҳуқуқига эга бўлиши керак. Бу бренд обрўсини сақлаш учун зарур.

5. Шартномани бекор қилиш шартлари

Шартнома томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини, шунингдек, шартномани бекор қилиш асосларини аниқ белгилаши лозим. Одатда, қуйидаги ҳолатларда шартнома бекор қилиниши мумкин:

мажбуриятларни бажармаслик

роялти тўламаслик

сифат стандартларига риоя қилмаслик

ўзаро келишув асосида

халқаро франчайзинг шартномалари

халқаро франчайзинг шартномалари тузилганда қуйидаги жиҳатларга эътибор қаратилади:

тўловларнинг валютаси ва курси

солиққа тортиш тартиби

баҳсли масалалар ҳал қилинадиган суд ёки арбитраж

қўлланиладиган ҳуқуқ (Ўзбекистон қонунчилиги ёки хорижий ҳуқуқ)

Хулоса

Франчайзинг шартномаси – бу мураккаб ҳуқуқий ҳужжат бўлиб, уни тузишда ҳар икки томоннинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳисобга олиш, шартнома шартларини аниқ ва равшан белгилаш муҳим аҳамиятга эга. Франчайзинг муваффақиятли бизнес модельи бўлиши билан бирга, томонлар ўртасида аниқ ҳуқуқий асос яратилмаса, низолар ва молиявий йўқотишларга олиб келиши мумкин.

Франчайзинг шартномасини тузишда мутахассис ҳуқуқшунослардан ёрдам сўраш, шартнома шартларини диққат билан ўрганиш ва келажакдаги низоларни олдини олиш учун барча зарур чораларни кўриш тавсия этилади.

Маматмуротов Дилмурод,
“Адолат” МҲАМ ходими